سوابق تاریخی
خصوصیات اقلیمی و شرایط جغرافیائی سبب شده تا مناطق مختلف خراسان صرف نظر از ویژگیهای قالی مشهد ویژگیهای مختص به خود را نیز در تولیداتشان مستقر نمایند.
از جمله این مراکز قدیمی و عمده تولید قالی در خراسان بیرجند است که به واسطه ارائه نقوش جالب توجه، لچک و ترنج، ریزه ماهی و بته جقه، در بازارهای بین المللی جایگاهی ویژه یافته است این نقوش به جهت پرکاری و ریز بافی (4200 تا 4000 گره در دسیمتر مربع) و علی رغم اینکه با گره جفتی تهیه می شوند به واسطه فشردگی تارها، از دوام و ظرافت نسبتا خوبی برخوردارند، زیرا همان طور که قبلاً نیز ذکر شد چنانچه تارها نزدیک و به هم فشرده گذارده شوند و مثلاً در هر اینچ (5/2 سانتی متر) 14 و یا بیشتر از این تعداد تار باشد، قالی اگر با گره جفتی نیز بافته شود، باز هم دوام آن خوب خواهد بود زیرا تراکم لازمه را خواهد داشت.
اما نوع پست قالیهای بیرجند چون با پشم بهاره بافته می شود زود سائیده و فرسوده می شود. ریزه ماهی بیرجند از نشانه ها باضافه و ضربدر تشکیل می شود.
از مناطق معروف قالی بافی این شهر کویری که در جنوب خراسان واقع شده می توان از:
روستاهای درخش، مود گسک، نوزاد، سه بیشه، بهلگرد، نوغاب، دستگرد، هندوالان و بیشتر روستاهای منطقه قائنات نام برد سابقه قالیبافی این منطقه آن طور که از کتاب جغرافی دانان قدیم مانند مقدسی و ابن حوقل برمی آید به هزار سال قبل و شاید بیشتر برسد.
ابواسحاق ابراهیم اصطخری نیز در کتاب معروف سالک و مسالک، به رواج کرباس و پلاس و سایر بافته ها اشارتی دارد. قالیهای بافته شده در کارگاههای شهر بیرجند در بین سالهای 1317-1313 شمسی در اوج شهرت خود بوده و از لحاظ زیبائی ترنج، نقوش زمینه، ظرافت و رنگ آمیزی در تمام بازارهای اروپائی به ویژه در آلمان غربی از اعتبار و شهرت زیادی برخوردار بوده است.
در میان فرش های کاخ گلستان یک قطعه فرش نفیس در اندازه 42/5 80/10 متر دیده می شود که تار و پودش از نخ پنبه و پرزهای آن از پشم است این فرش در سال 1265 قمری در بیرجند بافته شده و شعر زیر روی آن بافته شده است: به سعی چاکر شاهنشاهی امیر قهستان تمام شود که شود فرش در اطاق گلستان طرح این فرش بته جقه به شیوه متداول در جنوب خراسان بوده و در متن بسیار تیره فرش چند ردیف بته بزرگ بافته شده که سر آنها در هر ردیف به یک سو متوجه شده اند.
هر بته بین دو بته پایین و بالای خود قرار دارد. بته های بزرگ اصلی توسط دو بته کوچک در میان گرفته شده اند و بین بته ها درخت های شکوفه، زیبائی و جلوه زیادی به فرش داده است.
قالیبافی بیرجند پیش و پس از جنگ جهانی دوم به ترتیب به دوره ای از شکوفایی و تنزل رسید.
در دوره شکوفایی گرچه در طرح آن تنوعی دیده نمی شد ولی بافت آن با مهارت انجام می گرفت و رنگهای آن خوب بود و از نظر زیبائی و ظرافت جزو بهترین قالیهای معروف به مشهدی به شمار می آمد و در بازارهای اروپا، خریداران فراوان داشت (و روستائیان بیرجند با توجه به شهرت جهانی قالی بیرجند با آن ترنج پرکار و زیبایش، قالیهایی بافتند که با قالی بیرجند رقابت می کرد و به نام بیرجند به فروش می رسید) ولی آغاز جنگ، بازارهای اروپا را بر روی قالی بیرجند بست و در پایان جنگ نیز، قالی بیرجند نتوانست آن سابقه درخشان را که حتی از قالی مشهد پیشی گرفته بود به دست آورد. و اعتبار جهانی خود را از دست داد تا اینکه با تأسیس شرکت شرق مجدداً از نظر طرح و نقش و مرغوبیت احیاء شد.
این شرکت علاوه بر کارگاههای شهری در روستاهای مود و بهلگرد مبادرت به برپائی دارهای قالی کرد و قالیهایی که از لحاظ دوام، زیبائی و رنگ آمیزی درحد بالایی قرار داشتند تولید و به بازارهای سراسر جهان عرضه کرد.
دیدگاه کاربران