نکات مورد بحث ماجرا ذبح
درباره جزئیات ماجرا نکاتى مورد بحث قرار گرفته است:
1. در تعیین ذبیح (اسماعیل یا اسحاق) اختلاف نظر فراوانى وجود دارد.
در اینکه کدام یک از فرزندان ابراهیم (اسماعیل یا اسحاق) به قربانگاه برده شد و لقب ذبیح الله یافت؟ در میان مفسران سخت گفتگو است گروهى اسحاق را ذبیح مى دانند و جمعى اسماعیل را، نظر اول را بسیارى از مفسران اهل سنت و نظر دوم را مفسران شیعه برگزیده اند.
اما آنچه با ظواهر آیات مختلف قرآن هماهنگ است این است که ذبیح اسماعیل بوده است،زیرا:
اولا: در یک جا مى خوانیم: «و بشرناه بإسحاق نبیا من الصالحین؛ ما او را بشارت به اسحاق دادیم که پیامبرى بود از صالحان.» (صافات/ 112) این تعبیر به خوبى نشان مى دهد که خداوند بشارت به تولد اسحاق را بعد از این ماجرا و به خاطر فداکاریهاى ابراهیم به او داد، بنابراین ماجراى ذبح مربوط به او نبود. به علاوه هنگامى که خداوند نبوت کسى را بشارت مى دهد، مفهومش این است که زنده مى ماند، و این با مساله ذبح در کودکى سازگار نیست.
ثانیا: در آیه 71 سوره هود مى خوانیم: «فبشرناها بإسحاق و من وراء إسحاق یعقوب؛ ما او را به تولد اسحاق بشارت دادیم و نیز به تولد یعقوب بعد از اسحاق.»
این آیه نشان مى دهد که ابراهیم مطمئن بود اسحاق مى ماند و فرزندى همچون یعقوب از او به وجود مى آید، بنابراین نوبتى براى ذبح باقى نخواهد ماند.
کسانى که ذبیح را اسحاق مى دانند در حقیقت این آیات را نادیده گرفته اند.
ثالثا: روایات بسیارى در منابع اسلامى آمده است که نشان مى دهد ذبیح اسماعیل بوده است به عنوان نمونه:
در حدیث معتبرى که از پیامبر گرامى اسلام نقل شده مى خوانیم: «انا ابن الذبیحین؛ من فرزند دو ذبیحم.» و منظور از دو ذبیح یکى پدرش "عبدالله" است که "عبدالمطلب" جد پیامبر (ص) نذر کرده بود او را براى خدا قربانى کند سپس یکصد شتر به فرمان خدا فداء او قرار داد و داستانش مشهور است،
و دیگر "اسماعیل" بود، زیرا مسلم است که پیامبر اسلام (ص) از فرزندان اسماعیل است، نه اسحاق. در دعائى که از على (ع) از پیامبر گرامى (ص) نقل شده مى خوانیم: «یا من فدا اسماعیل من الذبح؛ اى کسى که فدایى براى ذبح اسماعیل قرار دادى.»
در حدیثى که از امام على بن موسى الرضا (ع) نقل شده نیز مى خوانیم: «لو علم الله عز و جل شیئا اکرم من الضان لفدى به اسماعیل؛ اگر حیوانى بهتر از گوسفند پیدا مى شد آن را فدیه اسماعیل قرار مى داد.»
در برابر این روایات فراوان که هماهنگ با ظاهر آیات قرآن است روایت شاذى بر ذبیح بودن اسحاق دلالت دارد که نمى تواند مقابله با روایات گروه اول کند، و نه با ظاهر آیات قرآن هماهنگ است.
از همه اینها گذشته این مساله مسلم است کودکى را که ابراهیم او را با مادرش به فرمان خدا به مکه آورد و در آنجا رها نمود، و سپس خانه کعبه را با کمک او ساخت، و طواف و سعى با او به جا آورد اسماعیل بود، و این نشان مى دهد که ذبیح نیز اسماعیل بوده است، زیرا برنامه ذبح مکمل برنامه هاى فوق محسوب مى شده. البته آنچه از کتب عهد عتیق (تورات کنونى) بر مى آید این است که ذبیح، اسحاق بوده است.
از اینجا چنین به نظر مى رسد که بعضى از روایات غیر معروف اسلامى که اسحاق را ذبیح معرفى مى کند تحت تاثیر روایات اسرائیلى است و احتمالا از مجعولات یهود است، یهود چون از دودمان اسحاق بودند مایل بودند این افتخار را براى خود ثبت کنند و از مسلمانان که پیامبرشان زاده اسماعیل بود سلب کنند، هر چند از طریق انکار واقعیات باشد! به هر حال آنچه براى ما از همه محکمتر است ظواهر آیات قرآن است که به خوبى نشان مى دهد که ذبیح اسماعیل بوده است، گر چه براى ما تفاوتى نمى کند که ذبیح اسماعیل باشد یا اسحاق هر دو فرزند ابراهیم و پیامبر بزرگ خدا بودند، هدف روشن شدن این ماجراى تاریخى است. همچنین رأى مشهور میان عالمان شیعه همواره آن بوده که ذبیح اسماعیل است.
2. گفته شده که وصف غلام به حلیم در متن بشارت، بر اثر آمادگى او براى قربانى در راه خداوند بوده است. چنان که تعبیر از فرزند به «غلام» (نوجوان) به مقطعى که صفت حلم و آمادگى استقامت در راه خداوند در او بروز مى کند، اشاره دارد.
3. مقصود از رسیدن به «سعى» در آیه «فلما بلغ معه السعى» (صافات/ 102) به نظر بعضى رسیدن به سنى است که انسان خود به کوشش براى تأمین نیازهاى زندگى مى پردازد که همان دوران نزدیک به بلوغ است و تعبیر «معه» نشان مى دهد او به دورانى رسیده بوده که پدر را در امور زندگى یارى مى داده است؛ ولى به قولى، مراد از سعى، عبادت و کار براى خداوند است. گروهى از مفسران، سن اسماعیل را هنگام ماجرا سیزده سال ذکر کرده اند. به گفته اى، منظور از سعى، سعى بین صفا و مروه در اعمال حج است؛ به این معنا که هنگام سعى، ابراهیم (ع) رؤیا را با اسماعیل در میان گذاشت. این نظر را مى توان از روایتى از امام صادق (ع) نیز استفاده کرد.
4. چگونه خواب ابراهیم مى توانست حجت باشد؟ آنچه در اینجا لازم است به آن توجه شود این است که چگونه ابراهیم خواب را حجت دانست و آن را معیار عمل خود قرار داد؟ در پاسخ این سؤال گاه گفته مى شود که خوابهاى انبیاء هرگز خواب شیطانى، یا مولود فعالیت قوه واهمه نیست بلکه گوشه اى از برنامه نبوت و وحى آنها است و به تعبیر دیگر ارتباط انبیاء با مصدر وحى گاهى به صورت القاء به قلب است. و گاه از طریق دیدن فرشته وحى. و گاه از راه شنیدن امواج صوتى که به فرمان خدا ایجاد شده و گاه از طریق خواب است و به این ترتیب در خوابهاى آنها هیچگونه خطا و اشتباهى رخ نمى دهد، و آنچه در خواب مى بینند درست همانند چیزى است که در بیدارى مى بینند. گاه گفته مى شود که ابراهیم (ع) در حال بیدارى از طریق وحى آگاهى یافت که باید به خوابى که در زمینه "ذبح" مى بیند عمل کند.
گاه گفته مى شود قرائن مختلفى که در این خواب بود، و از جمله اینکه در سه شب متوالى عینا تکرار شد، براى او علم و یقین ایجاد کرد که این یک ماموریت الهى است و نه غیر آن. به هر حال همه این تفسیرها ممکن است صحیح باشد و منافاتى با هم ندارد و مخالف ظواهر آیات نیز نمى باشد. تعبیر «أرى فى المنام أنى أذبحک» نشان مى دهد که ابراهیم (ع) به طور مکرر و به گفته اى، سه شب پیاپى (هشتم، نهم و دهم ذى حجه) رؤیاى ذبح اسماعیل را مى دیده و از همین رو دریافته که به این امر مأمور است.
به نظرى دیگر، او در خواب صدایى را شنیده که خداوند تو را به ذبح فرزندت فرمان مى دهد. بعضى برآنند که خداوند در بیدارى نیز این دستور را به او وحى کرده و گرنه ابراهیم نمى توانست به رؤیا ترتیب اثر دهد. به نظر بعضى، این فرمان به دلیل سختى آن، ابتدا در رؤیا به حضرت ابلاغ شد تا در حد لازم آمادگى یابد؛ آن گاه در بیدارى بر آن تأکید شد.
5. در میان گذاشتن این مأموریت با اسماعیل، جلوه اى از ادب الهى ابراهیم با فرزندش اسماعیل است. به گفته اى، هدف آن بوده تا کار بر اسماعیل آسان تر باشد و نیز دوست داشته تا میزان استقامت فرزندش در راه خدا را بداند و به این وسیله، او را براى این مهم آماده ساخته تا در این میدان بزرگ، آگاهانه وارد شود و فرزند نیز از لذت تسلیم و رضا و هم ثواب بزرگ در آخرت و ثنا در دنیا بهره برد.
6. پاسخ رضایت آمیز اسماعیل: «یـأبت افعل ما تؤمر» آکنده از ادب، تواضع و آرام کننده قلب پدر است. او نگفت رأى من چنین است تا در برابر پدر، نهایت فروتنى را از خود نشان داده باشد و نگفت اگر مى خواهى انجام ده و نیز نگفت مرا ذبح کن؛ بلکه اجراى فرمان الهى را با قاطعیت خواست تا برساند که این فرمان، از طرف خداوند است و پدر را جز فرمان برى از آن راه دیگر نیست تا دل ابراهیم (ع) را آرام سازد؛ چنان که جمله «ستجدنى إن شاء الله من الصـبرین» آکنده از ادب الهى اسماعیل در برابر پروردگار و نفى استقلال از خود در زمینه استقامت در این ماجرا است؛ افزون بر این که با این جمله، دل پدر خود را آرامش داده، به او فهماند که از جزع و کارى که آشفتگى پدر را هنگام دیدن فرزند غرقه به خون خویش تشدید کند، پرهیز خواهد کرد.
7. آیه «فلما أسلما و تله للجبین» بدون جواب «فلما» پایان یافته، تا به شدت مصیبت و تلخى واقعه اشاره داشته باشدو به شنونده اجازه دهد تا هم چنان با امواج عواطفش، قصه را دنبال کند.
8. آیا ابراهیم مامور به ذبح فرزند بود؟ از سؤالات مهمی که در این بحث براى مفسران مطرح است این است که آیا ابراهیم راستى مامور به ذبح فرزند بود، یا به مقدمات آن دستور داشت؟ اگر مامور به ذبح بوده، چگونه پیش از انجام آن، این حکم الهى نسخ شد؟ در حالى که نسخ قبل از عمل جایز نیست، و این معنى در علم "اصول فقه" اثبات شده است.
اگر مامور به مقدمات ذبح بوده است این افتخار مهمى نخواهد بود و اینکه بعضى گفته اند اهمیت مساله از اینجا ناشى مى شود که ابراهیم احتمال مى داد بعد از انجام این ماموریت و فراهم کردن مقدمات دستور به اصل ذبح داده شود، و امتحان بزرگ او همین جا بود، مطلب جالبى به نظر نمى رسد.
به عقیده ما این گفتگوها از اینجا ناشى مى شود که میان اوامر امتحانى و غیر امتحانى فرق نگذاشته اند، امرى که به ابراهیم شد یک امر امتحانى بود، مى دانیم در اوامر امتحانى اراده جدى تعلق به اصل عمل نگرفته است، بلکه هدف آن است که روشن شود شخص مورد آزمایش تا چه اندازه آمادگى اطاعت فرمان دارد؟ و این در جایى است که شخص مورد آزمایش از اسرار پشت پرده آگاه نیست. و به این ترتیب در اینجا نسخ واقع نشده است که در صحت آن قبل از عمل بحث و گفتگو شود
. و اگر مى بینیم خداوند بعد از این ماجرا به ابراهیم مى گوید: «قد صدقت الرؤیا» خوابى را که دیده بودى تحقق بخشیدى به خاطر آن است که آنچه در توان داشت در زمینه ذبح فرزند دلبند انجام داد، و آمادگى روحى خود را در این زمینه از هر جهت به ثبوت رسانید و از عهده این آزمایش به خوبى برآمد.
به هر حال آیه «و نـدینـه أن یـإبرهیم* قد صدقت الرءیا» پایان مأموریت را به ابراهیم (ع) ابلاغ و او را آگاه کرده که این فرمان، دستورى براى آزمون (امر امتحانى) بوده که در امتثال آن، آمادگى براى اجراى فرمان و آغاز به کار کافى است. درباره این آیه، بحث نسخ و دلالت یا عدم دلالت ماجراى ذبح بر جواز نسخ حکم، پیش از عمل، طرح و در ضمن آن، این احتمال که مأموریت ابراهیم (ع) فقط انجام مقدمات ذبح بوده و نه خود ذبح، مطرح شده است. برخى معتقدند آن چه در واقع ابراهیم (ع) بدان مأموریت یافت، ذبح کبش (قوچ) بود که در رؤیا به صورت فرزند براى وى ظاهر شد و محبت شدید ابراهیم به خداوند مانع از آن شد که او رؤیاى خود را تعبیر کند؛ زیرا عشق فراوان وى به محبوبش ایجاب مى کرد که آن چه را بیش تر به آن علاقه دارد، در راه او فدا نماید.
9. ماجراى ذبح در آیه 106 صافات «البلـؤا المبین» نامیده شده که بیانگر اهمیت و سختى این امتحان است. طبق منابع شیعه و سنى، شیطان در این ماجرا بر ابراهیم (ع) ظاهر شده و به شکل هاى گوناگون کوشیده تا او را از اجراى فرمان الهى باز دارد.
10. ذبح عظیمى که فداى اسماعیل شد، قوچى بود که جبرئیل (ع) آن را از آسمان آورد؛ قوچى که از مادر تولد نیافته؛ بلکه با فرمان «کن» ایجاد شده بود. بعضى آن را بز کوهى دانسته اند. گفته مى شود در صدر اسلام سر این قربانى به صورت خشک شده، کنار ناودان کعبه آویزان بوده است. وصف آن به عظیم، به دلیل آن است که از ناحیه خداى سبحان بوده و فداى ذبیح قرار گرفته یا به دلیل پذیرفته شدن آن در درگاه خداوند یا چریدن در بهشت است. طبق روایتى از امام رضا (ع) ابراهیم در سرزمین منى آرزو کرده است که خداوند، قوچى را فداى اسماعیل قرار دهد و از آن رو که پیامبر و امامان طاهر (ع) در صلب اسماعیل بوده اند، این آرزو برآورده شده است.
11. وسوسه هاى شیطان در روح بزرگ ابراهیم اثر نگذاشت. از آنجا که امتحان ابراهیم یکى از بزرگترین امتحانات در طول تاریخ بود، امتحانى که هدفش این بود قلب او را از مهر و عشق غیر خدا تهى کند، و عشق الهى را در سراسر قلب او پرتوافکن سازد، طبق بعضى از روایات شیطان به دست و پا افتاد، کارى کند که ابراهیم از این میدان پیروزمند بیرون نیاید، گاه به سراغ مادرش هاجر آمد، و به او گفت «مى دانى ابراهیم چه در نظر دارد؟ مى خواهد فرزندش را امروز سر ببرد!» هاجر گفت: «برو سخن محال مگو که او مهربانتر از این است که فرزند خود را بکشد، اصولا مگر در دنیا انسانى پیدا مى شود که فرزند خود را با دست خود ذبح کند؟» شیطان به وسوسه خود ادامه داد و گفت «او مدعى است خدا دستورش داده.» هاجر گفت: «اگر خدا دستورش داده پس باید اطاعت کند و جز رضا و تسلیم راهى نیست!!» گاهى به سراغ فرزند آمد و به وسوسه او مشغول شد از آن هم نتیجه اى نگرفت، چون اسماعیل را یک پارچه تسلیم و رضا یافت. سرانجام به سراغ پدر آمد و به او گفت «ابراهیم! خوابى را که دیدى خواب شیطانى است! اطاعت شیطان مکن!» ابراهیم که در پرتو نور ایمان و نبوت او را شناخت بر او فریاد زد «دور شو اى دشمن خدا.»
در حدیث دیگرى آمده است: ابراهیم نخست به "مشعر الحرام" آمد تا پسر را قربانى کند، شیطان به دنبال او شتافت، او به محل "جمره اولى" آمد شیطان به دنبال او آمد، ابراهیم هفت سنگ به او پرتاب کرد، هنگامى که به "جمره دوم" رسید باز شیطان را مشاهده نمود هفت سنگ دیگر بر او انداخت، تا به "جمره عقبه" آمد هفت سنگ دیگر بر او زد (و او را براى همیشه از خود مایوس ساخت) و این نشان مى دهد که وسوسه هاى شیاطین در میدانهاى بزرگ امتحان نه از یک سو که از جهات مختلف صورت مى گیرد، هر زمان به رنگى، و از طریقى مردان خدا باید ابراهیم وار شیاطین را در همه چهره ها بشناسند، و از هر طریق وارد شوند راه را بر آنها ببندند و سنگسارشان کنند، و چه درس بزرگى؟!
بشیار عالی
عالی بود . ممنون . ویکی چجور ؛ دنیایی از آموزش های منحصر به فرد در زمینه های مختلف
باتشکر از مطالب زیباتون
مثل همیشه عااااالی
با تشکر از مطاب خوبتون
میشه به جای گوسفند ، بز قربانی کنیم ؟ینی فرقی نمی کنه که حیوانی که قربانی می کنیم چی باشه ؟؟