وضعیت فعلی
امروزه صرف نظر از کارگاههای شهری که زیر نظر استادکاران و کارگران ماهر سرپرستی و اداره می شوند، مناطق مشهور دیگری، مثل بیرجند، قائنات، کاشمر، طبس و تربت حیدریه به بافت انواع قالیها اشتغال دارند.
بنابر مدارک و شواهد موجود، استان خراسان از دیر هنگام تاکنون همواره از لحاظ تعداد مراکز بافت و عرضه قالی دستباف در بین کلیه استانهای کشور، در مرتبه بالاتری قرار گرفته است و اگر چه همواره بحث کیفیت و کمیت در این مباحثات از تناسب و تعادل معقولانه ای برخوردار نبوده، لیکن باید اذعان داشت که مقدار قالی تولید خراسان به دلایل گوناگون که در صفحات آتی به آن اشاره خواهد شد.
به ویژه در سالهای اخیر (سالهای پس از انقلاب) به دلایل متعدد اجتماعی، اقتصادی و ... از روند افزایشی بسیار بالایی برخوردار بوده و با توجه به عدم تعادل در رشد کمی و کیفی بافته های استان که کاهش ارزشهای ذاتی (هنری) و حتی اقتصادی آن را به همراه داشته است، آینده ای مبهم را برای این هنر کهن سال دراین بخش از کشور در پیش رو قرار می دهد.
اگر چه هنوز نیز می توان با جستجو در روستاها و شهرهای استان خراسان به موارد متعددی برخورد که هنوز هم ضمن توجه به اصل کیفیت در کنار کمیت، به طور محدود به تولید قالیهای نفیس اشتغال دارند. اماحجم تولیدات آنها درمقایسه با آمار کلی استان رقم ناچیزی را به خود اختصاص میدهد. نکته قابل توجه اینکه رواج انواع تقلبات در بافت با گذشت زمان،.نیش زهر آگین خود را به این هنر وارد نموده است.
انواع بافت
استفاده وسیع از گره های جفتی و حتی در موراد محدودی نفوذ بی گره بافی به سبک و روش قالیهای بی گره کرمان، خود بحثی است طولانی که با مشاهده آن باید اولین زنگ خطر را برای قالی خراسان به صدا در آورد. به عنوان یکی از مشخصات اصلی بافته های شهرستان بیرجند درجنوب خراسان استفاده از شیوه سه چین یک پود می باشد که امری است عادی که البته نمی توان بر آن خرده گرفت.
چرا که در مقایسه با شیوه های چهار چین یک پود، پنج چین یک پود، شش چین، هفت، هشت، ده و در مواردی بالاتر در بسیاری از قالیهای استان بویژه مرکز و شمال خراسان، از سلامت و صحت بافت بالاتری برخوردار هستند.
با وصف موارد ذکر شده می توان به سرعت بالای بافندگان این استان در بافت و اتمام قالی پی برد. امری که تا این لحظه به علت عدم آگاهی از آن، حداقل برای نگارنده مهم بود. از طرفی کاهش قیمتهای تجاری قالی در بازارهای منطقه خود می تواند تأییدی بر موارد بالا باشد.
اقتصادی
عدم استفاده از استانداردهای صحیح و حتی عدم کاربرد شیوه های مرسوم در بافت فرش، استفاده از مواد اولیه نامرغوب و همچنین استفاده از نقشه های دیگر مراکز بافت مانند نائین، کرمان و کاشان با توجه به کاربرد شیوه های نادرست بافت، علاوه بر کاهش بیشتر مرغوبیت فرشهای استان، باعث فروپاشی بازارهای فرش دیگر مراکز می گردد که در آینده و حتی هم اکنون آثار آن قابل رویت می باشد.
به هر تقدیر به دلایل متعددی که ذکرآن رفت و همچنین بازار فرش زود هنگام فرشهای استان (به دلیل ارزانی و تجاری بودن آن) باعث گردیده که در سالهای اخیر انبوه بی شماری از افراد به این کار جذب شده و لذا گسترش جغرافیائی قالی بافی استان که باعث افزایش ارقام مصرف مواد اولیه و تولید می گردد.
منجر به حفظ مقام اول استان از حیث عرضه و تولید قالی شده، به عبارت دیگر بافندگان توانسته اند در حداقل زمان ممکن و با کمترین حجم سرمایه، حداکثر سود و بهره وری را کسب نموده و لذا در مقایسه با دیگر فعالیتهای اقتصادی، بافندگی قالی در استان خراسان توانسته است موقعیت خود را در کنار دیگر فعالیتهای اقتصادی حفظ و تثبیت نماید.
کارگاه ها
براساس آمارگیری انجام شده توسط مرکزآمار ایران که در آبانماه 1355 انجام گردید و به بیان توزیع کارگاههای کوچک و بزرگ قالیبافی کشور پرداخته شد، استان خراسان با مجموع 30863 کارگاه، 4/21% کل کارگاههای قالیبافی کشور را به خود اختصاص داده بود.
در سال 1360 جهاد سازندگی استان خراسان در طی یک آمارگیری روستایی تعداد دار قالی روستاها را نیز مورد پرسش قرار داده بود.
این بخش از آمار بعداً به هنگام استخراج عامل کم اهمیتی تلقی شد، و در استخراج ماشینی و اعلام نتایج به حساب نیامد. حتی با وجودی که اکثر کارگاههای بافندگی به صورت خانگی هستند، اما در سال 1365 صنایع کوچک توسط سازمان برنامه و بودجه، کارگاههای خانگی منظور نشد و لذا مورد بررسی قرار نگرفت.
بر همین اساس در سال 1368 بخش مشارکت و ترویج عمومی وابسته به جهاد سازندگی استان خراسان، جهت روشن نمودن وضعیت قالی بافی استان از حیث مقادیر تولید و مصرف دست به ابتکار جالبی زده و با مراجعه مجدد به آمارگیری انجام شده در سال 1360، نسبت به استخراج مطالب مورد نیاز اقدام، و نیز با انجام یک آمارگیری نمونه ای در کل استان خراسان و در بیش از 1920 کارگاه و مصاحبه با بیش از 3841 بافنده ارقام جالب توجهی در تأیید مطالب صفحات قبلی مبنی بر افزایش حجم تولید قالی استان و ارقام تولید در طی سالهای اخیر بدست آورد.
دستگاه ها
براساس این بررسی ها مشخص گردید که تعداد دار قالی در استان خراسان در طی سال 1360 معادل 123091 دستگاه بوده است که با توجه به آمارگیری نمونه ای مجدد در سال 1368، و محاسبات انجام شده این رقم در سال مذکور به 173938 دستگاه افزایش یافته که به طور مجزا و باتوجه به آمارگیری انجام شده در سالهای 1360 و 1368 می توان وضعیت تعداد دار قالی در شهرستانهای استان را براساس ارقام ذیل ارائه نمود.
با توجه به افزایش تعداد دار قالی بین سالهای 1360 و 1368 می توان نتیجه گرفت که تعداد دار قالی در فاصله این سالها به مقدار 50847 دستگاه افزایش یافته که این مقدار بیانگر 3/41% از کل تعداد دار قالی در سال 1360 می باشد.
این امر بیانگر آن است که بین سالهای 1360و 1368 سالانه به طور متوسط 6355 دستگاه دار قالی (1/5%) بر کل تعداد دارهای قالی استان افزوده گشته است. با توجه به افزایش سالیانه تعداد دستگاههای قالی بافی استان و با فرض افزایش متوسط سالیانه دستگاه می توان تعداد دار قالی استان را تا پایان سال 1372 رقم تقریبی 199361 دستگاه در نظر گرفت.
بر همین اساس و با توجه به سرعت بافت و عرضه فرش که مطابق آمار تهیه شده توسط نگارنده، شاید در کمتر مواردی مدت زمان بافت یک قالی 12 متری بیشتر از 10 الی 11 ماه باشد. می توان با حجم تولید حداکثر 12 و حداقل 10 متر برای هر دار قالی در سال (11 متر به طور متوسط) مقادیر تولید در سالهای 1360 و 1368 و 1372 را به ترتیب 1354001، 1913318و 2192971 متر مربع در نظر گرفت.
دیدگاه کاربران