قشقايي
سوابق تاریخی
ايل قشقايي، كه بزرگترين جامعه عشايري فارس را تشكيل مي دهد، به صورت يك ايل متفق و يكپارچه به فارس نيامده است. اتحاديه كنوني قشقايي را چند گروه عشايري ترك زبان در اوايل سده يازدهم هجري بنيان نهادند كه جداگانه و بتدريج راه سرزمينهاي جنوبي ايران را پيش گرفته بودند و چنين مي نمايد كه بخش عمده آنها در اواخر سده هشتم و اوايل سده نهم هجري از قفقاز به فارس آمده اند.
نامورترين بافندگان قشقايي كشكوليها هستند كه دستبافتهاي گره بافته خوابدار، از جمله گبه، و گليم و جاجيم و سوزني و بافته هاي دو اسلوبه (گره بافي روي گليم كه در فارس به "قالي بري" و جاهاي ديگر به "گل برجسته" معروف است) را عموماً بخوبي از كار در مي آورند.
ساختار
نظر به اين كه قشقاييها ترك نژاد هستند در بافته هاي خود از گره تركي بهره مي گيرند. ولي گاه گاه قاليچه هايي مشاهده مي شود كه با گره فارسي بافته شده است و اين كار نتيجه ازدواج يكي از مردان قشقايي با زني ايراني يا عرب است. قاليچه هاي قشقايي مانند كليه فرآورده هاي ايلاتي يا روستائي فارس، داراي تار و پود پشمين است، ولي از ويژگي اي برخوردار است كه آن را از ديگر قاليچه هاي فارس متمايز مي سازد و آن دو پوده بودن آن است.
طرح های رایج
نقشها و طرحهاي قشقايي را به دو گروه متمايز مي توان تقسيم كرد:
-
گروه اول نقشها و نگاره هاي سنتي:
ذهني بافي، ساختار هندسي, اجتناب از قرينه سازي جز در طراحي ترنجها و حاشيه ها، عدم پيروي از الگوئي معين و نظمي خاص، از خصوصيات ويژه طرحها و نقشهاي سنتي و اصيلي است كه اصطلاح رايج بازار فرش «مختلف» و غلط مشهور «اشكالاتي» را به خود اختصاص داده و بيشتر بافندگان طايفه شش بلوكي، به ويژه تيره هاي هيبت لو و عرب چرپانلو و طايفه هاي رحيم لو و صفي خاني و نيز شكرلو و خنگشت، از اين سبك پيروي مي كنند.
-
گروه منتظم قالي قشقايي را به شش دسته متمايز تقسيم كرده اند كه:
نقش ناظم، محرمات، نقش ماهي درهم، نقش بته اي، نقش گياهي و نقش افشان از آن جمله اند. در نقش پردازي منتظم، به جاي نگاره هاي لوزي و چهار گوش و شش گوش و هشت گوش و طرحهاي راست و شكسته، بيشتر از گل و گياه و شاخ و برگ و خطوط گردان استفاده مي شود.
ذهني بافي كه ويژه نقشهاي شكسته است، در اين گونه طرحها راه به جايي نمي برد و بافنده تنها از تخيلات خود در كاربرد رنگهاي متنوع كمك مي طلبد. بافندگان كشكولي، بولي، ايگدروگاه چكني و صفي خاني از پيروان مكتب طراحي و نقش پردازي منتظم هستند.
پاره اي از طرحهاي اين گروه در انحصار يك تيره يا طايفه است و ديگر طايفه ها و گروههاي بافنده با آن سرو كار ندارند مانند «ناظم» كه مخصوص كشكوليهاست و قاليچه ناظم غير كشكولي ديده نشده است.
توزيع جغرافيايي قالي هاي قشقايي
با توجه به پراكندگي تيره هاي مختلف ايل قشقايي در نقاط مختلف فارس به چند نقطه مهم قاليبافي آن اشاره مي نماييم:
" بيشتر قشقاييهايي كه از دو قرن پيش به تدريج در آباديهاي منطقه سميرم پايين ساكن و ماندگار شده اند از تيره يلمه هستند كه مانند شكرلوها سالهاست جزء نظام و ساختمان عشاير ايل قشقايي نبوده اند.
اما دستبافهاي آنها، عليرغم نزديكي به لرهاي بختياري هر چند از تأثير سنتها و نقشمايه هاي لري بر كنار نمانده اند، ليكن كيفيت قشقايي خود را حفظ كرده اند، پاره اي از فرشهاي تركي سميرم پايين به نام «هينه گان» (روستايي در جنوب غربي شهرضا كه هونجان و هينجانش نيز مي گويند) به بازار مي آيد و پاره اي ديگر به نام يلمه ارائه مي شود.
قاليهاي اين منطقه كه از دير باز با پود نخي و بيشتر با تار و پود نخي بافته مي شده است، از نقشمايه هاي بته قبادخاني و نگاره هاي گياهي و افشان و نيز اشكالي قشقايي مايه گرفته است.
از يگانگي پنج ايل برگرد شيراز پديد آمده است. دو ايل به عربي و دو ايل به تركي و يك ايل (باصريها) به فارسي سخن مي گويند آنان در سال 1382 هجري قمري براي آنكه نيروي در برابر قشقائيها همسايه شان ايجاد كنند زير نظارت خانواده قوام شيرازي به صورت ايل واحدي در آمدند و خانواده قوام از نارنجستان شيراز بر آنان فرمان مي راندند.
نژاد ايلات مورد نظر , عرب ,اينالو ,بهارلو و ترك و باصري و نيز مخلوطي از نژاد ترك و لرند.
دیدگاه کاربران