گام 1 - سوابق تاريخي

سوابق تاريخي

سوابق تاريخي

آنچه از فرشهاي كهن فارس به ما رسيده است به ندرت قدمتي پيش از سيصد سال دارد. اينكه در فارس باستان فرش بافته مي شده است، تنها به مدد منابع مكتوب به اثبات مي رسد.

اسناد و مدارك فراوان گواه آن است كه فرشبافي فارس، خواه قالي گره بافته خواه گليم، دست كم دوازده قرن پشت سر دارد. كهنترين سندي كه در آن از فرشهاي فارس ياد شده، صورت اموال خزانه هارون الرشيد عباسي است كه پس از مرگ او به سال 193 هجري فراهم آمده است.

در خزانه فرش خليفه هزار بساط (فرش گره بافته) ارمني … سيصد بساط دشت ميشان … پانصد بساط طبيري …. و هزار بساط بافت دارابجرد بوده است. از سده چهارم هجري به بعد، مدارك مكتوب كه دلالت بر گستردگي دامنه فرشبافي فارس داشته باشد فراوان است.

اصطخري، جغرافي نويس و مورخ مشهور سده چهارم، كه خود از فارس برخاسته، گويد كه:

از جهرم افكندنيهاي نيكو خيزد … و از غند جان …. بساطها و برده هاي نيكو خيزد …

به اندك زماني، مؤلف ناشناس كتاب پارسي حدود العالم من الشرق الي المغرب (372 ه. ق) از پي اصطخري مي آيد و صريحتر و دقيقتر از او، اقسام گوناگون فرشهاي فارس را بر مي شمرد.

صاحب حدود العالم تصريح دارد كه از پارس بساطها و فرشها و زيلو ها و گليمهاي با قيمت خيزد. اين عبارت، شايد براي نخستين بارآشكار مي كند كه فرش به طور اعم و بساط بطور اخص دلالت بر قالي گره بافته دارد كه از زيلو و گليم بي گره ممتاز است.

در دهه هاي 1780و 1790 (1195-1214 ه . ق) بازرگانان كمپاني هند شرقي در ايران بطور منظم فراهم بودن فرشهاي صادراتي را در بندر بوشهر گزارش مي كنند، كه قرنها (تا حدود پنجاه سال پيش) بندرگاه اصلي براي صدور دستبافتهاي فارس بوده است.

گام 2 - ساختار

ساختار

ساختار

بيشتر قالي هاي كهنه فارس تار و پودشان از پشم است و تار و پود نخي تنها در مناطقي مانند كوهستان داراب و اقليد و آباده فراغه و بخشي از ني ريز متداول بوده است، بخصوص در قاليچه هاي ريز بافت از آن استفاده مي شود .

رشته هاي تار در دستبافي تمام پشم و نيز در آنها كه ريشه ابريشمي دارند ،رنگ نمي شود ؛ بنابراين رنگ طبيعي پشم ريشه هميشه نمايان است.بخش اعظم قاليهاي عشايري دو پوده ،و نزديك به نيمي از قاليهاي روستايي يك پوده است كه اغلب به صورت رنگ شده در بافته ها مورد استفاده قرار مي گيرند .

به همين جهت بيشتر قاليهاي قشقايي ،بهارلو و عرب داراي پود قرمز رنگ و بيشتر پود قاليهاي ني ريزي به رنگ سفيد و پود آباده اي ها به رنگ آبي و پود لري به رنگ مشكي و قهوه اي و خرمايي است. واحد اندازه گيري طول در بين عشاير قشقايي قل است كه از نوك انگشتان تا آرنج بافندگان حدود 50 سانتي متر است.

ابعاد

ابعاد قاليهايي كه عشاير براي بازار بخصوص منطقه گرمسيري توليد مي شود به  اصطلاح شش قل ،يعني حدود 30×60 يا 1.5×3 متر است. اسلوب بافت فرشهاي فارس در هر ايل و طايفه (و البته در تقسيمات فرعي طايفه اي) و در هر ناحيه فرق مي كند؛ اين نيز هست كه تفاوتهاي اسلوبي به نوع و ساخت دستبافت هم بستگي دارد با اينهمه، در سرتاسر اين اقليم، بافندگي در انحصار زنان است و جز گبه هاي دورو جملگي دستبافتها بر دارهاي زميني / افقي بافته مي شود؛ در چند دهه اخير شماري اندك از كارگاههاي بافندگي تجارتي به دار عمودي روي آورده اند.

نقش

قاليها و قاليچه هاي فارس عموماً دو پوده است مگر گبه كه قاعدتاً هم پرز بسيار بلند و هم بيش از دو پود؛ اگر جز اين باشد فرش را قالي – گبه خوانند كه به طرح و نقش گبه است ولي دو پود بيش ندارد و به همين سبب معمولاً فاقد نرمي و لختي گبه اصل است.

در بخش اعظم گليمهاي فارس پودهاي رنگي – كه در هر دو رويه دستبافت نقشها را پديد مي آورند – به اسلوب منقطع بافته مي شوند و، لاجرم، شكاف باريكي هر پاره رنگ را جدا مي كند. شماري اندك از گليمهاي لري را به شيوه اي بافته اند كه پودهاي رنگي گرداگرد تار همجوار پيچيده و شكاف ميان پودهاي منقطع را به هم دوخته است. گليمهاي فارس دامن هاي پهني در سر و ته دارد كه آنها را شبكه زني گويند و به طرح و نقشي كه با طرح و نقش زمينه گليم فرق دارد.

پهناي شبكه زني به تناسب اندازه گليم و كيفيت و ظرافت بافت فرق مي كند. شبكه زني گليمهاي قشقايي اكثراً آراسته به نوارهاي شطرنجي وني يا نوارهاي گليمبافي است كه نقوش پيوسته پر و خالي زينت بخش آن است؛ نوارهاي وني همواره به اسلوب سوزن دوزي دو لايه و دو رو بافته مي شود كه ودهاي رنگي در هر رويه معكوس روي ديگر است؛ ميان نوارهاي منقش يا چند نوار باريك يكرنگ قرار مي گيرد يا نوارهايي با نگاره هاي مكرر ريز نقش دورنگ به شيوه نگاره سازي مثبت و منفي. لرهاي فارس عموماً نوارهاي باريك رنگارنگ را پياپي مي بافند و گهگاه نوارهاي وني را در شبكه زني گليمهاي خود به كار مي آورند.

جاجیم

از انواع ديگر فرشهاي بي گره، جاجيم را نام بايد برد كه برخلاف گليم – كه تارهايش ديده نمي شود – به مدد تارهاي  رنگارنگ نقش مي پذيرد، و گاه نيز تار و پود هر دو نقش آفرينند. به اقتضاي مسير قائم تارها، طرحهاي جاجيمي همواره راه راه قائم است و هر نوار به يك رنگ، مگر آن كه از پودهاي رنگي هم بهره برده باشند كه در اين صورت بخشهايي از هر نوار به شكل چهار گوشها يا سه گوشهاي دو رنگ در مي آيد.

جاجيمهاي فارس را در دو قطعه باريك جدا از هم مي بافند و سپس در امتداد قائم به هم مي دوزند. جز گليم و جاجيم، كه بافتن آنها كمابيش عموميت دارد، انواعي ديگر از بي گره در فارس بافته مي شود، به مقدار اندك و نه در همه جا. از اين شمار است جاجيم پر نقش به اسلوب پود پيچي و به بهره وري از پودهاي اضافي بافته مي شود، و دستبافتي بنام شيركي مكملي كه بر رويه آن نقشها را پديدار مي كنند در پشت دستبافت رها مي شوند و ريشه وار آويز از عربهاي يكجانشين در سر چهان و مردمان فارسي زبان همين ناحيه دست اندركار شيركي كه طرح و نقش اغلب آنها شبكه سرتاسري لوزيهاي رنگارنگ است، و گهگاه به همان گره بافته هاي ايلات عرب.

گام 3 - طرحهای رایج

طرحهای رایج

نقشمايه ها و نگاره هايي كه بيش از همه در قاليهاي فارس به چشم مي خورد به ده گروه منقسم است كه ترتيب تقدم آنها در اينجا نشان دهنده ميزان بسامدي و فراگيري آنها است.

اين نيز هست كه هر گروه را شاخه ها و گروههايي فرعي است و مشتقات بيشمار، كه برخي چندان ساده و خلاصه شده و سبك و شيوه پذيرفته اند كه اصل آنها را به نگاه نخست نمي توان بازشناخت.

گروههاي اصلي ده گانه بدين شرح است:

  • نگاره هاي مرغي و كله مرغي
  • نقشمايه هاي گياهي
  • نگاره هاي بته اي
  • نقوش جانوري (چهارپايان)
  • مشتقات سواستيكا يا گردونه خورشيد
  • انواع گلها
  • ستارگان
  • شكلهاي شطرنجي
  • نقشمايه هاي دندانه دار برگ / ماهي سان
  • آرايه هاي چهاربازويي ميانه ترنجها

گام 4 - توزیع جغرافیایی

توزیع جغرافیایی
  •  شیراز
  •  آباده
  •  نیریز
  •  بولوردی
  •  قالی های عشايري فارس

 

    شیراز: طرح هاي رايج

با وجود اينكه قالي هاي شيراز توسط جمعيت هايي بافته مي شوند كه داراي بنيادهاي گوناگوني هستند ولي در غالب موارد، اين قالي ها داراي ويژگي هاي مشتركي به شرح زير مي باشند:

  • چيرگي سبك هندي بر تمام نقش ها
  • زمينه اكثر قالي ها عاري از لچك هاست، و در مركز آن يك تا سه ترنج لوزي يا شش ضلعي متصل به هم قرار دارند .
  • حاشيه يا كه از سه تا هفت قاب تشكيل شده است با برتري نقوش هندسي شده (مثلاً: ستاره هاي هشت گوشه، هشت ضلعي هاي شقه شده، لوزي هايي كه خط محيطي آنها به صورت پلكان است. برگ هاي دندانه دار، يا اينكه نقش هايي بنام اشگالي كه از مجموعه اي لوزي تشكيل شده و از طريق طارمي هاي الوان به همديگر متصل شده اند)
  •  وجود يك نوار گليم بافت آبي و قرمز يا بلوطي، به خصوص در قالي هاي قديمي.

براي اينكه تشخيص هويت اين قالي ها دقيق تر باشد، به نشانه ها ديگري نيز اشاره مي كنيم:

در اكثر موارد، خطوط محيطي ترنج ها از خطوط صاف تشكيل نشده است بلكه از خطوط دندانه اي يا چنگك دار بوجود آمده اند. در قالي هاي قديمي تر، زمينه قالي به رنگ آبي نيست بلكه با خطوط هاشوري رنگارنگ، شقه شقه شده است.

معمولاً، درون ترنج ها، لچك ها و حتي خود زمينه قالي مملو از مجموعه اي از نقش هاي استليزه اي است كه با داشتن سبك هندسي، نقش قالي هاي قفقازي را تداعي مي نمايند.

نقش

از بين اين نقش ها، بوته هاي درخچه اي گل دار، حيوانات كوچك، ستارگان، چند ضلعي ها، پرندگان و بخصوص، نقش خروس را مشاهده مي كنيم. نقش مار، به صورت استليزه شده آن، به كرات به شكل يك حرف S بزرگ ظاهر مي گردد و اين همان نقشي است كه در قالي هاي قفقاز نيز ديده مي شود. نقش بته ميري نيز غالباً اقتباس شده است.

اين نقش را در متن اين قالي ها، اكثراً درون نقش خروس مي بينيمدر قالي هاي شيراز، بته ها ايفاگر نقش نمادين هستند. بعلاوه، آنها گاهي نيز تشكيل عناصر پر كننده زمينه را مي دهند. بنابراين بته ها يا به شكل و سبك هندسي يا به شكل و سبك طبيعي در كنار ساير نقش ها خود را جلوه گر مي سازند. ضمناً همين بته ها در قالي هائي كه عاري از لچك ها و ترنج مركزي هستند، مورد استفاده وسيع تري پيدا مي كنند كه غالباً نيز انحصاري مي باشند (نقش تكراري، كه در تمام زمينه قالي پراكنده مي شوند).

مثلاً در بعضي از قالي هاي قديمي قشقائي، بته ها را در رديف هاي منظم روي نوارهايي به رنگ هاي گوناگون و به هم چسبيده اي گذشته اند.  

 

ابعاد

در بين اين قالي ها، مطلوب ترين و مرجح ترين اندازه، همان قطع سجاده اي (20/1*90/1متر) و يا قطع متوسط (80/180/2 يا 40/1*30/2) است. قالي هاي شيرازي كه اندازه آنها از 3*2 متر تجاوز كند، بسيار نادر است.  

 

رنگ بندي و رنگرزي

در مورد رنگرزي حتي در قاليهاي جديد و متداول شيراز ،فقط از رنگهاي طبيعي استفاده مي شود.

در مورد قاليها اشاره مي كنيم كه رنگ آبي بخصوص براي زمينه حالت چيرگي دارد و پس از ان ،رنگ هاي قرمز و بلوطي قرار مي گيرند و بدنبال آنهاـ ولي به مقدار خيلي كم ـرنگ هاي سفيد، آبي روشن و بنفش قرار گرفته اند .

قاليهاي قديمي تر از طريق مايه هاي زنده تر رنگها و درخشندگي پشمها ،تفاوت  خود را بروز مي دهند . در قالي هاي امروزي شيراز رنگهاي تيره غالب تر هستند.

توزیع جغرافیایی

آباده

 اين شهر  در نيمه راه جاده اصفهان به شيراز واقع شده است و در زمره مناطق نيمه كوهستاني است. از رسوم و سنتهاي اين ناحيه كه از عصر چادر نشيني بجا مانده، استفاده از دارهاي قالي است.  

 

ساختار تار

معمولاً از نخ تابيده يا پنبه بسيار ظريف يا موي بز، و پود از نخ (رنگ شده)مي باشد.

گره: معمولاً از گره فارسي، به تعداد 2500 – 1500 گره در هر دسي متر مربع استفاده شده و گهگاه نيز گره تركي بكار مي رود.

پرز: پشم ضخيم و براق كمي نرم كه نيمه بلند چيده مي شود.

كيفيت: قاليهاي آباده دوام زيادي ندارند و تنها براي استفاده خانگي مناسبند ولي رويهمرفته از كيفيتي بهتر از قاليچه هاي قشقايي برخوردارند. قطعات قديمي را مي توان همچنان در بازار يافت، ما قطعات قديمي تنها در دست دلالان متخصص است.

 

طرح های رایج

نقوش، در قاليچه هاي آباده داراي قدمت زيادي نيستند و به اينگونه كه از نسلي به نسلي ديگر انتقال يافته باشد تداوم نيافته اند و اغلب از نقوش مناطق ديگر الهام گرفته مي شوند. بعنوان مثال آباده اي تا حدود زيادي از نقوش مورد استفاده ايلات قشقايي كه تابستانها در جوارشان اطراق مي كنند تأثير پذيري دارد. حواشي قاليهاي آباده در مقايسه با زمينه آن داراي عرض نسبتاً كمي اند و حاشيه مركزي با رنگي روشنتر و قرار گيري در دو حاشيه جانبي با رنگ تيره خود نمايي مي كند.

رنگهاي بلوطي تيره و زرد پررنگ از الويت مشخصي برخوردارند كه يادآور قاليهاي ناحيه مجاور آن يعني قاليهاي بختياري هستند. در قالي هاي اباده بيشتر سه طرح بچشم مي خورد. طرح قالي هاي عتيقه اغلب نقش محرماتي هستند.

نقش هيبت لو

شش ضلعي هاي برجسته پر شده با گلهاي كوچك با برگهاي تزئيني، و نقش مركز و گوشه هاي كادر اغلب شش ضلعي هاي به رنگ روشن و به شكل برگ شبدر مي باشند. اين نقوش به قالي شكل خاصي مي بخشد. گاه از طرح گلدسته ظل السلطان مكرر نيز استفاده مي شود. حاشيه معمولاً شامل سه خط اصلي و چندين خط فرعي است كه فرش را همچون قاب عكسي مي نماياند.

 

رنگ بندي

رنگهاي قالي آباده معمولاً قرمز آجري با بژ و اخيراً آبي روشن است. رنگهايي كه براي ايجاد تضاد بكار مي روند عبارتند از قرمز و درجات گوناگون آبي، قهوه اي، بژ، شيري، زرد و ندرتاً سبز، زيتوني و سياه.

 

ابعاد

معمولاً قاليچه هاي كوچك و متوسط، و گاه تا 20/2 50/1 متر و تعداد كمي  قالي نيز در ابعادبزرگتر تا 6 متر مربع تهيه مي شود.  

توزیع جغرافیایی

نيريز

 نيريز در شرق شيراز و در كنار درياچه بختگان در استان فارس واقع شده و هم مركز قالي بافي و هم بازار فروش قاليچه هاي افشاري است. اين ناحيه قالي هايي با كيفيت گوناگون توليد مي كند.

 

ساختار تار و پود

 ازجنس پنبه بوده و قاليچه ها با گره فارسي بافته مي شود. تعداد گره بسته به درشتي يا ظرافت بافت بين 1500 – 1000 گره است. پرز: بسته به كيفيت پشم، پرز قاليچه هاي را نيمه بلند مي چينند.

 

كيفيت

قاليهاي نسبتاً خوب در كيفيتهاي گوناگون. قطعات قديمي و آنتيك در فرش فروشيهاي لوكس يافت مي شوند. اين قاليچه ها در شمار توليدات ممتاز اقوام عشايري هستند.

 

طرح هاي رايج

طرحها نيز همانند نقش قاليچه هاي افشاري هستند. از بوته هاي تزئيني متنوع بشكل تك يا تكراري استفاده زيادي مي شود. قاليهاي جديدتر گهگاه كيفيتي نامرغوب دارند.

 

رنگبندي

قاليچه هاي رنگ آميزي زنده اي دارند. با اين وجود تيرگي رنگها از ويژگيهاي خاص قاليچه هاي افشاري است.

 

ابعاد

اكثر قاليچه هاي نيريز در اندازه 20/250/1 متر است و گاه قاليهايي به ابعاد 6 متر مربع نيز بافته مي شود.

توزیع جغرافیایی

بولوردي

 

 سوابق تاریخی

ساكنان ده بولوردي از تيره ابوالوردي ايل اينالو (از ايلات خمسه) هستند كه در زمان فرمانروايي مغولان از تركستان به فارس آمده است. عليرغم پيوند و رفت و آمد و روابطي كه معمولاً ميان افراد يك طايفه برقرار است و عليرغم آنكه همه گروههاي طايفه ابوالوردي سنت قالي بافي ديرينه دارند و به تبع آن مبادله نقش و نگارها، دست بافته هاي ابوالوردي باغ اناري يا شيرازي كاملاً از بافته هاي ساير گروههاي ابوالوردي متمايز است.

بنابراين نام «بوالوردي» يكسره و علي الاطلاق براي قاليچه هايي كه در دهكده ابوالوردي شيراز بافته شده به كار مي رود. عصر طلايي بولوردي و اوج هنري آن در سال هاي آخر دهه 1320 به نقطه پايان رسيد و با فرا رسيدن دهه 1330 افول هنر يكتا و چند صد ساله قالي بولوردي مسلم شد. و اين همه با زوال رنگ ها آغاز گرديد. رنگ هاي شفاف، دلپذيروآرام بخش حذف گردیده و جاي خود را به رنگ هاي كدر و دلگير و زننده سپردند.

 

ساختار

دستگاههاي بافندگي، مانند ديگر مناطق روستايي و ايل نشين، افقي و زميني است. جملگي قالي ها تمام پشم است، يعني اينكه علاوه بر گوشت قالي، تار و پود و به اصطلاح «چله» و «ريشه» همه از پشم.

جز آنكه گاه در رديف هاي پود سه رديف در ميان يك رشته نخ مي گذرانند براي استحكام و دوام بيشتر. قاليچه هاي بولوردي پر گوشت و بسيار سفت و تنگ است و گره ها بسيار نازك و چسبيده به هم. همين ها سبب مي شود كه تا كردن از پشت دشوار شود و گاه موجب شكنندگي و تركيدن و به زبان خودشان «پكيدن» قالي.

اسلوب گره زني «تركي باف» است و به طور معمول در هر ده سانتيمتر طول بيشتر از شصت و پنج رج بافته نمي شود (6565 در هر ده سانتيمتر مربع).

بنابراين قاليچه هاي بولوردي كمتر ريزباف و بيشتر نيمه ريزباف است. در بولوردي هاي اصيلي كه تا چند سال پيش بافته مي شد درشت تر از 45 رج در ده سانتيمتر ديده نشده است. در بولوردي هاي جديد كه همگي درشت بافت است، اين مقدار به 35 رج و 30 رج هم رسيده است.

 

طرح های رایج

نقش هايي كه منحصر به قاليچه بولوردي و خاص آن است و در هيچ قالي ديگري به اين صورت و كيفيت ديده نمي شود و اگر هم بشود با اطمينان مي توان گفت كه در سالهاي اخير از نقش هاي بولوردي تقليد شده است مشتمل است بر:

  • ترنج بولوردي
  • درخت بولوردي
  • حاشيه لوزي
  • حاشيه دسته گلي
  • برگ رزي يا چناري
  • نقش لاله اي
  • نقش سه لوزي
  • نقش گل مرغي

 

رنگ بندي و رنگرزي

تا حدود چهل سال پيش ، تمام گياهي و طبيعي بوده و از گياهان كوهي، به ويژه روناس و جاشير و از پوست انار و گردو و برگ مو، به دست مي آمده است. اندك اندك رنگهاي شيميايي ناپايدار (آنيلين Aniline) كه آسان و ارزان به دست مي آيد به كار گرفته شد.

اما نسبت كاربرد رنگهاي شيميايي و گياهي تا بيست سال پيش هرگز از 10 درصد تجاوز نمي كرد و رنگهاي گياهي دست كم 90 درصد از رنگهاي قالي بولوردي اصيل را تشكيل مي داد.

پاره اي از رنگها مانند خاكستري و شتري، نيز به همان رنگ طبيعي و اوليه پشم و بدون رنگرزي، به كار مي رفته است. از ويژگي هاي رنگ آميزي بولوردي قديم،  به كار نبردن قرمز زنده و سرخ رنگ است كه در همه نقاط ايران از قرمز دانه يا رنگ هاي شيميايي به دست مي آيد و نيز محدوديت رنگ هاي هر قالي كه در رنگارنگ ترين قالي هاي بولوردي از دوازده رنگ تجاوز نمي كند.

 

ابعاد

اندازه ها در قالي بولوردي بيشتر يك ذرع و يك ذرع و نيم و دو ذرع است. قاليچه هاي بيشتر از چهار متر مربع كمياب و بيشتر از شش متر كميابتر است. 

گام 5 - قالي هاي عشايري فارس

قالي هاي عشايري فارس

قالي هاي عشايري فارس

پراكندگي گروههاي عشايري، اعم از ساكن و يا متحرك، و وسعت مناطقي كه جهت ييلاق و قشلاق و مراوده تجاري و فرهنگي مورد استفاده قرار مي گيرد، شناسايي فرشهاي ايلات و عشاير را با مشكل مواجه مي سازد.

اختلاط و آميزش فرهنگي ايلات و طوايف و تأثيرپذيري آنان از يكديگر در همه ابعاد، از جمله در فرشبافي نيز، به نحوي محسوس پديدار است. چه بسا بسياري از الگوها و نگاره هايي كه اختصاص به يك ايل و طايفه دارد و با اندكي تغيير و دگرگوني در نقوش ايل يا طايفه اي ديگر، مورد استفاده قرار مي گيرد.

اقتصاد

ادغام و پراكندگي واحدهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي كوچكتر از ايلات و طوايف، به نام تيره نيز، مزيد بر علت شده و كارشناسايي دستبافهاي گوناگون اين خطه را دشوار ساخته است. ذهني بافي و عدم استفاده از نقشه هاي ترسيمي  الگو قرار دادن قاليهاي بافته شده و حذف يا افزودن برخي از نگاره ها در حين بافت، سبب شده تا برخلاف گذشته دستبافهاي مختص يك ايل يا طايفه كه براي چندين دهه بدون تغيير توليد مي شد، امروزه به لحاظ عوامل مذكور، تغييرات فاحشي را بپذيرد.

بنابراين ديگر نه تنها انتساب يك دستباف عشايري به ايل و طايفه اي مخصوص دشواربه نظر مي آيد بلكه به ناچار مي بايست آن را به منطقه وسيعتري نسبت داد و صرف نظر از شيوه هاي بافت، طرح و رنگ، و طريقه كاربرد مصالح و مواد، روند شكل گيري هر يك از ايلات منطقه مورد مطالعه را نيز مد نظر قرار داد.

با تمامي اينها جهت بررسي قالي هاي عشايري فارس ناگزير به تقسيم بندي ايلات و بررسي جداگانه دستبافته هاي آنها داريم لذا قالي هاي عشايري فارس طبق تقسيم بندي زير ارائه مي گردد:

  •  افشار
  •  قشقایی

 

قالي هاي عشايري فارس

افشار

قالي هاي افشار نزديكي زيادي با قالي هاي فارس دارند. اين قالي ها نام خود را مديون افشاري ها هستند. اينها ايل نيمه كوچ نشينان ترك زباني مي باشند كه خاستگاهشان آذربايجان است و در قرن هفدهم ميلادي به دليل ايلي بودنشان، توسط شاه طهماسب به ناحيه اي كه بين كرمان و شيراز قرار دارد، كوچانده شده اند .

به استثناي پاره اي از قالي هاي بسيار قديمي يا محصولات پاره اي از مراكز (تبريز، سعيد آباد) كه به نام «كوت لو» معروف هستند (با طرح هاي گل و بوته اي)، قالي هاي افشار بطورميانگين داراي كيفيت پائيني مي باشد.

اين امر ناشي از خوب نبودن نقش، بافت و مواد اوليه مورد مصرف است. طرح ها بسيار متنوع هستند.

بافندگان اين قالي ها از نقش هاي هندسي و نيمه هندسي، با الهام كامل از نقش هاي شيراز، استفاده مي كنند كه عبارتند از:

لوزي هاي بزرگ، يا شش ضلعي هاي مركزي، ستاره ها، يا تصويرهاي استليزه شده حيوانات، چليپاها (غالباً در قاب اصلي حاشيه كه در آن لوزي هايي با خطوط محيطي پلكاني، نيز يم بينيم)، نقش هاي گل و بوته اي كه بيشتر حالت طبيعي خود را حفظ كرده اند.

تمام اين طرح ها بيانگر تأثير محصول كرمان است. استفاده انحصاري از نقش «بته» ها نيز بسيار متداول است. اين نقش در روي اين قالي حالت هندسي پيدا مي كند و ابعاد آنها بزرگتر از ابعاد «بته» هايي است كه معمولاً به آنها بر مي خوريم.

گزينش و اقتباس افشارها محدود به نقش نمي شود، بلكه شامل تكنيك كار نيز مي گردد و از گره تركي باف (كه در قالي هاي قديمي بسيار متداول است) يا گره فارسي باف به يك اندازه استفاده مي شود. تار و پود اين قالي ها، برعكس قالي هاي شيراز، از نخ پنبه اي بوده و گاهي نيز از هر دو جنس هستند كه با هم مخلوط شده اند يعني يك رشته نازك از پنبه و يك رشته نازك از پشم كه با هم تابيده شده و نخ را به وجود آورده اند. پود آنها غالباً قرمز يا گلي تيره است. اين تار، پس از هر رج از گره ها، يك بار از روي آنها و از بين رشته هاي تار مي گذرد.

ولي در بعضي از قالي ها (كوت لو) نخ پود دوبار هم عبور كرده است پشم گره ها هميشه داراي كيفيت خوبي نيستند و اين امر بخصوص در پاره اي از قالي هاي افشاري، كه داراي توليد جديد و گسترده اي هستند، ديده مي شود.

رنگ

در اين قالي ها از پشم دباغي نيز استفاده مي شود. براي جبران دوام كم پشم، ارتفاع پرز گره ها را (از 600 تا 900 گره در هر سي متر مربع) متوسط مي گيرند تا جسميت بيشتر به اين قالي، كه بافت آن شل است، بدهند.

رنگ هاي آنها عموماً روشن تر و زنده تر از رنگ قالي هاي شيراز است. در بين اين رنگ ها، مسلط ترين آنها مايه هاي قرمز زنده يا روشن، آبي روشن يا متوسط و عاجي مي باشد. رنگ ها كلاً بنياد گياهي دارند. در دو انتهاي آن ريشه هايي وجود دارند كه قبل از آنها يك نوار باريك گليم بافت الوان قرار گرفته و لبه هاي قالي ها نيز الوان مي باشد. قطع آنها كوچك و يا متوسط و (مثلاً 70/010/1 متر يا 30/190/1 متر). قالي هايي با ابعاد بزرگتر كمياب هستند. بطور كلي ارزش تجاري قالي هاي افشار نسبتاً كم است.

قالي هاي عشايري فارس

قشقايي

 

  سوابق تاریخی

ايل قشقايي، كه بزرگترين جامعه عشايري فارس را تشكيل مي دهد، به صورت يك ايل متفق و يكپارچه به فارس نيامده است. اتحاديه كنوني قشقايي را چند گروه عشايري ترك زبان در اوايل سده يازدهم هجري بنيان نهادند كه جداگانه و بتدريج راه سرزمينهاي جنوبي ايران را پيش گرفته بودند و چنين مي نمايد كه بخش عمده آنها در اواخر سده هشتم و اوايل سده نهم هجري از قفقاز به فارس آمده اند.

 نامورترين بافندگان قشقايي كشكوليها هستند كه دستبافتهاي گره بافته خوابدار، از جمله گبه، و گليم و جاجيم و سوزني و بافته هاي دو اسلوبه (گره بافي روي گليم كه در فارس به “قالي بري” و جاهاي ديگر به “گل برجسته” معروف است) را عموماً بخوبي از كار در مي آورند.  

 

ساختار

نظر به اين كه قشقاييها ترك نژاد هستند در بافته هاي خود از گره تركي بهره مي گيرند. ولي گاه گاه قاليچه هايي مشاهده مي شود كه با گره فارسي بافته شده است و اين كار نتيجه ازدواج يكي از مردان قشقايي با زني ايراني يا عرب است. قاليچه هاي قشقايي مانند كليه فرآورده هاي ايلاتي يا روستائي فارس، داراي تار و پود پشمين است، ولي از ويژگي اي برخوردار است كه آن را از ديگر قاليچه هاي فارس متمايز مي سازد و آن دو پوده بودن آن است.  

 

 طرح های رایج

نقشها و طرحهاي قشقايي را به دو گروه متمايز مي توان تقسيم كرد:

  • گروه اول نقشها و نگاره هاي سنتي:

ذهني بافي، ساختار هندسي, اجتناب از قرينه سازي جز در طراحي ترنجها و حاشيه ها، عدم پيروي از الگوئي معين و نظمي خاص، از خصوصيات ويژه طرحها و نقشهاي سنتي و اصيلي است كه اصطلاح رايج بازار فرش «مختلف» و غلط مشهور «اشكالاتي» را به خود اختصاص داده و بيشتر بافندگان طايفه شش بلوكي، به ويژه تيره هاي هيبت لو و عرب چرپانلو و طايفه هاي رحيم لو و صفي خاني و نيز شكرلو و خنگشت، از اين سبك پيروي مي كنند.

  • گروه منتظم قالي قشقايي را به شش دسته متمايز تقسيم كرده اند كه:

نقش ناظم، محرمات، نقش ماهي درهم، نقش بته اي، نقش گياهي و نقش افشان از آن جمله اند. در نقش پردازي منتظم، به جاي نگاره هاي لوزي و چهار گوش و شش گوش و هشت گوش و طرحهاي راست و شكسته، بيشتر از گل و گياه و شاخ و برگ و خطوط گردان استفاده مي شود.

ذهني بافي كه ويژه نقشهاي شكسته است، در اين گونه طرحها راه به جايي نمي برد و بافنده تنها از تخيلات خود در كاربرد رنگهاي متنوع كمك مي طلبد. بافندگان كشكولي، بولي، ايگدروگاه چكني و صفي خاني از پيروان مكتب طراحي و نقش پردازي منتظم هستند.

پاره اي از طرحهاي اين گروه در انحصار يك تيره يا طايفه است و ديگر طايفه ها و گروههاي بافنده با آن سرو كار ندارند مانند «ناظم» كه مخصوص كشكوليهاست و قاليچه ناظم غير كشكولي ديده نشده است.

 

  توزيع جغرافيايي قالي هاي قشقايي

با توجه به پراكندگي تيره هاي مختلف ايل قشقايي در نقاط مختلف فارس به چند نقطه مهم قاليبافي آن اشاره مي نماييم:

  • يلمه، سميرم:

” بيشتر قشقاييهايي كه از دو قرن پيش به تدريج در آباديهاي منطقه سميرم پايين ساكن و ماندگار شده اند از تيره يلمه هستند كه مانند شكرلوها سالهاست جزء نظام و ساختمان عشاير ايل قشقايي نبوده اند.

اما دستبافهاي آنها، عليرغم نزديكي به لرهاي بختياري هر چند از تأثير سنتها و نقشمايه هاي لري بر كنار نمانده اند، ليكن كيفيت قشقايي خود را حفظ كرده اند، پاره اي از فرشهاي تركي سميرم پايين به نام «هينه گان» (روستايي در جنوب غربي شهرضا كه هونجان و هينجانش نيز مي گويند) به بازار مي آيد و پاره اي ديگر به نام يلمه ارائه مي شود.

قاليهاي اين منطقه كه از دير باز با پود نخي و بيشتر با تار و پود نخي بافته مي شده است، از نقشمايه هاي بته قبادخاني و نگاره هاي گياهي و افشان و نيز اشكالي قشقايي مايه گرفته است.

  • ايل خمسه :

از يگانگي پنج ايل برگرد شيراز پديد آمده است. دو ايل به عربي و دو ايل به تركي و يك ايل (باصريها) به فارسي سخن مي گويند آنان در سال 1382 هجري قمري براي آنكه نيروي در برابر قشقائيها همسايه شان ايجاد كنند زير نظارت خانواده قوام شيرازي به صورت ايل واحدي در آمدند و خانواده قوام از نارنجستان شيراز بر آنان فرمان مي راندند.

نژاد ايلات مورد نظر , عرب ,اينالو ,بهارلو و ترك و باصري و نيز مخلوطي از نژاد ترك و لرند.